अर्जुन लिम्बु, पूर्वी नेपालको तराई क्षेत्रमा गर्मी अत्यधिक बढिरहेका बेला मानिसहरू शीतल वातावरण, स्वच्छ हावा र प्राकृतिक सौन्दर्य खोज्दै पहाडी क्षेत्रतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यस्तै सम्भावनाले भरिएको मोरङ जिल्लाको उत्तरी भेगमा अवस्थित केराबारी गाउँपालिका–२ को जेफाले डाँडा पछिल्लो समय आन्तरिक पर्यटकहरूको रोजाइ बन्न थालेको छ। करिब १८०० मिटरको उचाइमा रहेको यो रमणीय स्थल प्रकृतिको अनुपम उपहार जस्तै लाग्छ। हरियाली जंगल, शान्त वातावरण, चिसो हावा र सूर्योदय–सूर्यास्तको मनोरम दृश्यले जेफाले पुग्ने जो कोहीलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँछ।

तर प्रकृतिले यति धेरै सम्भावना दिएको यो क्षेत्र आजसम्म राज्यको प्रभावकारी योजना र पूर्वाधार विकासको अभावमा संघर्ष गरिरहेको छ। पर्यटनको अथाह सम्भावना बोकेको जेफाले अहिले पनि सडकको दुर्दशा, अधुरा योजना र सरकारी ढिलासुस्तीका कारण ओझेलमा परेको छ। स्थानीयवासी, होमस्टे व्यवसायी र पर्यटक सबैले एउटै गुनासो गर्ने गरेका छन्—“यदि सडक राम्रो हुन्थ्यो भने जेफाले अहिले कोशी प्रदेशकै प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्थ्यो।”

गर्मी छल्न उपयुक्त गन्तव्य-

तराई क्षेत्रमा गर्मी अत्यधिक बढ्ने समयमा जेफाले पुग्नेहरूको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गरेको स्थानीयहरू बताउँछन्। चर्को गर्मीबाट राहत खोज्दै आउने पर्यटकहरू यहाँको चिसो मौसम, हरियाली वातावरण र प्राकृतिक दृश्यमा रमाउने गर्छन्। बिहानको समयमा कुहिरोभित्रबाट देखिने सूर्योदय, साँझको सुनौलो दृश्य र शान्त वातावरणले जेफालेलाई प्राकृतिक विश्रामस्थलको रूपमा चिनाउन थालेको छ।

यहाँ पुगेपछि मानिसहरूले आधुनिक शहरको कोलाहल बिर्सेर प्रकृतिसँग नजिक भएको अनुभूति गर्ने गर्छन्। विशेषगरी परिवारसहित घुम्न आउने, साथीभाइसँग छोटो यात्रामा निस्किने तथा सामाजिक सञ्जालका लागि प्राकृतिक दृश्य कैद गर्न चाहने युवाहरूका लागि जेफाले आकर्षक गन्तव्य बनेको छ।

टावरबाट देखिने १४ जिल्लाको दृश्य-

जेफालेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आकर्षणमध्ये एक हो यहाँ निर्माण गरिएको दृश्यावलोकन टावर। स्थानीयका अनुसार मौसम खुलेको समयमा उक्त टावरबाट कोशी प्रदेशका १४ वटै जिल्लाको दृश्य सहजै अवलोकन गर्न सकिन्छ। हरियाली पहाडदेखि तराईको विशाल भूभागसम्म फैलिएको मनोरम दृश्यले पर्यटकलाई लोभ्याउने गरेको छ।

सूर्योदयको समयमा टावरबाट देखिने हिमाल र तराईको मिश्रित दृश्य अत्यन्त मनमोहक हुने स्थानीयहरूको भनाइ छ। यदि यस क्षेत्रको उचित प्रचारप्रसार र पूर्वाधार विकास गर्न सकियो भने यो स्थान आन्तरिक मात्र होइन बाह्य पर्यटकको समेत आकर्षण बन्न सक्ने पर्यटन व्यवसायीहरूको विश्वास छ।

सडकको दुर्दशाले पर्यटनमा अवरोध-

यति ठूलो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि जेफाले पुग्ने मुख्य समस्या भनेको सडकको अवस्था हो। केराबारीदेखि जेफालेसम्म पुग्ने सडक वर्षौंदेखि कालोपत्रे हुने प्रतीक्षामा छ। सडक स्तरोन्नति र कालोपत्रेका लागि सरकारले योजना अघि बढाए पनि कार्यान्वयनको अभावले स्थानीय निराश बनेका छन्।

स्थानीयका अनुसार उक्त सडक निर्माणको जिम्मा कान्छाराम कन्स्ट्रक्सनले पाएको थियो। तर ठेक्का सम्झौता भएको करिब चार वर्ष बितिसक्दा समेत काम प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सकेन। निर्माण कम्पनीको ढिलासुस्तीका कारण सडकको अवस्था झन् बिग्रँदै गयो। वर्षायाममा सडक हिलाम्मे र जोखिमपूर्ण बन्ने हुँदा यात्रुहरूलाई निकै सास्ती खेप्नुपर्छ भने सुक्खा मौसममा धुलोले यात्रा कष्टकर बनाउने गरेको छ।

अन्ततः लामो समयसम्म काम सुरु नभएपछि नेपाल सरकारले उक्त कम्पनीको ठेक्का रद्द गरेको छ। अहिले भने सो सडकलाई बहुवर्षीय योजनामा समावेश गरेर पुनः काम अगाडि बढाउने तयारी भइरहेको स्थानीयहरू बताउँछन्। तर विगतका अनुभवका कारण स्थानीयमा अझै पनि आशंका कायमै छ। उनीहरू भन्छन्, “योजना घोषणा मात्रै होइन, अब काम देखिनुपर्छ।”

होमस्टे व्यवसाय संकटमा-

जेफाले क्षेत्रमा पछिल्लो समय केही स्थानीयले होमस्टे सञ्चालन गरेर पर्यटन व्यवसाय सुरु गरेका छन्। स्थानीय परिकार, गाउँले संस्कृति र प्राकृतिक वातावरणको अनुभव गराउन उनीहरूले प्रयास गरिरहेका छन्। तर सडकको खराब अवस्थाले अपेक्षित रूपमा पर्यटक आउन नसक्दा व्यवसाय टिकाउन कठिन भइरहेको उनीहरूको गुनासो छ।

होमस्टे सञ्चालकहरूका अनुसार धेरै पर्यटकहरू बाटोको अवस्थाका कारण बीचमै फर्किने गरेका छन्। कतिपयले एकपटक आएपछि पुनः आउन नचाहने प्रतिक्रिया दिने गरेका छन्। “प्रकृति हेरेर सबैले प्रशंसा गर्छन्, तर बाटो सम्झिँदा फेरि आउन डराउँछन्,” एक स्थानीय व्यवसायीले दुखेसो पोखेका छन्।

सडक सहज र सुरक्षित बन्न सके यहाँको होमस्टे व्यवसायले ठूलो फड्को मार्न सक्ने सम्भावना रहेको स्थानीयहरू बताउँछन्। यसले स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार, युवाहरूलाई रोजगारी तथा गाउँको आर्थिक गतिविधिमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने विश्वास गरिएको छ।

पर्यटनसँगै कृषि र व्यापारमा फाइदा-

जेफाले क्षेत्र केवल पर्यटनका लागि मात्र नभई कृषि र स्थानीय व्यापारका दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँको हावापानी चिया खेती, किवि खेती तथा भुई स्याउ जस्ता उच्च मूल्यका कृषि उत्पादनका लागि उपयुक्त रहेको स्थानीय किसानहरू बताउँछन्। पछिल्ला वर्षहरूमा केही कृषकहरूले व्यवसायिक रूपमा चिया बगान विस्तार गर्ने, किवि खेती गर्ने तथा भुई स्याउ उत्पादन बढाउने प्रयास गरिरहेका छन्। उत्पादनको गुणस्तर राम्रो भएकाले बजारको अभाव नरहेको किसानहरूको भनाइ छ।

तर उत्पादन राम्रो भए पनि सडकको दुरावस्थाका कारण कृषि क्षेत्रले अपेक्षित लाभ लिन सकेको छैन। किसानहरूले उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउन निकै जोखिम मोलेर यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ। वर्षायाममा सडक हिलाम्मे हुँदा गाडी सञ्चालन कठिन हुने र सुक्खा समयमा धुलाम्मे सडकका कारण ढुवानीमा समस्या हुने गरेको छ। कतिपय अवस्थामा उत्पादन समयमै बजारसम्म पुग्न नसक्दा किसानहरूले घाटा समेत व्यहोर्नुपरेको स्थानीयहरूको गुनासो छ।

स्थानीय किसानहरू भन्छन्, “हाम्रो उत्पादनको माग बजारमा राम्रो छ, तर सडककै कारण समयमा सामान पठाउन सकिँदैन। कहिलेकाहीँ ढुवानी खर्च नै उत्पादनको मूल्यभन्दा महँगो पर्छ।”

यदि सडक स्तरोन्नति गर्न सकियो भने जेफाले क्षेत्रको कृषि क्षेत्रले ठूलो फड्को मार्न सक्ने सम्भावना रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्। राम्रो सडक बनेपछि यहाँ उत्पादित चिया, किवि र भुई स्याउ सहज रूपमा विराटनगर, धरान, इटहरी लगायतका बजारसम्म पुर्‍याउन सकिनेछ। यसले किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै स्थानीय युवाहरूलाई गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्न मद्दत पुग्ने विश्वास गरिएको छ।

पर्यटनसँगै कृषि र व्यापारलाई जोडेर विकास गर्न सके जेफाले आर्थिक हिसाबले समेत समृद्ध क्षेत्र बन्न सक्ने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।

राज्यको ध्यान कहिले पुग्ला ?

स्थानीयवासीहरूका अनुसार जेफाले क्षेत्रको चर्चा धेरै भए पनि व्यवहारिक रूपमा विकासको गति भने अत्यन्त सुस्त छ। प्रदेश र संघीय सरकारले बेला–बेलामा योजना घोषणा गरे पनि कार्यान्वयनमा गम्भीरता नदेखिएको उनीहरूको आरोप छ।

पर्यटन प्रवर्द्धनका नाममा विभिन्न ठाउँमा बजेट खर्च भइरहेका बेला यति सम्भावना बोकेको क्षेत्र राज्यको प्राथमिकतामा नपर्नु दुःखद भएको स्थानीयको भनाइ छ। उनीहरूका अनुसार यहाँ व्यवस्थित पार्क, खानेपानी, शौचालय, विश्रामस्थल, सूचना केन्द्र र सुरक्षित सडक निर्माण गर्न सके जेफाले केही वर्षमै चर्चित पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ।

युवाहरूको अपेक्षा-

स्थानीय युवाहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत जेफालेको प्रचारप्रसार गरिरहेका छन्। उनीहरूले भिडियो, तस्बिर र विभिन्न सामग्री बनाएर यस क्षेत्रको सम्भावना बाहिर ल्याउने प्रयास गरिरहेका छन्। तर पूर्वाधार अभावका कारण उनीहरूको उत्साह पनि विस्तारै कमजोर बन्न थालेको छ।

युवाहरूको भनाइ छ—“हामीले आफ्नो ठाउँलाई चिनाउन खोजिरहेका छौं, तर सडककै कारण मानिसहरू आउन डराउँछन्। सरकार र सम्बन्धित निकायले अब ढिलाइ नगरी काम गर्नुपर्छ।”

प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण आवश्यक-

पर्यटन विकाससँगै प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। जंगल फँडानी, जथाभावी फोहोर व्यवस्थापन र अनियन्त्रित संरचना निर्माणले भविष्यमा वातावरणीय समस्या निम्त्याउन सक्ने जानकारहरू बताउँछन्।

स्थानीय तहले दिगो पर्यटनको अवधारणालाई प्राथमिकतामा राख्दै योजनाबद्ध विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको सरोकारवालाहरूको सुझाव छ। प्राकृतिक सौन्दर्य जोगाउँदै पर्यटक आकर्षित गर्न सके जेफाले दीर्घकालीन रूपमा लाभान्वित हुने विश्वास गरिएको छ।

सम्भावनाको प्रतीक्षामा जेफाले-

प्राकृतिक सौन्दर्य, चिसो हावा, मनोरम दृश्य र पर्यटनको अथाह सम्भावना बोकेको जेफाले आज पनि विकासको पर्खाइमा छ। यहाँका स्थानीयहरू आशावादी छन्—एक दिन सडक बन्नेछ, पर्यटक सहजै आउनेछन् र गाउँको आर्थिक अवस्था फेरिनेछ।

तर त्यो दिन आउनका लागि केवल योजना घोषणा पर्याप्त हुँदैन। प्रभावकारी कार्यान्वयन, पारदर्शी निर्माण प्रक्रिया र राज्यको दृढ इच्छाशक्ति आवश्यक छ। यदि सम्बन्धित निकायले समयमै ध्यान पुर्‍याउन सके जेफाले केवल मोरङको मात्र होइन, कोशी प्रदेशकै उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित हुन सक्छ।

प्रकृतिले भरिपूर्ण बनाएको जेफाले अहिले विकासको हात पर्खिरहेको छ। अब प्रश्न एउटै छ—राज्यले यो सम्भावनालाई कहिले पहिचान गर्छ ?